green bar
logoheader center
spacer spacer Home > Curriculum > Complex Systems > Oscillation > Turkish

CLE Öğretim Programı: Salınan Sistemler
Karmaşık Sistemlerin Özellikleri Projesinden Öğretim Programı

Salınım Derslerine Geri Dönüş

SSS - İçindekiler

Ders ve Simülasyonlar için SSS Dokümanını İndir (ingilizce)

  1. Projeye Genel Bakış
    1. Karmaşık sistemlerin genel özellikleri
    2. Projenin amaçları
    3. Dersler ve simülasyonlar
    4. Buzdağı görseli
  1. Simülasyonun Kullanımı
    1. Düzeyler ve hedef izleyiciler
    2. Simülasyonu ayarlamak
      • Menüler, düğmeler ve bağlantılar
      • Ana sayfa
      • Kaydırma çubukları
      • Kontrol düğmeleri
      • Düğmeler
      • Grafikler
  1. Dersin Kullanımı
    1. Yazdırma
    2. Rehberlik düzeyi
    3. Öngörülerde bulunmak
    4. Bilginin değerlendirilmesi
  1. Görsel araçlar hakkında
    1. Zaman-boyunca-davranış grafikleri
    2. Nedensel döngüler
    3. Stok/akış haritaları
    4. Temel dokümanlar
  1. Sorun çözme
    1. Simülasyon zaman aşımı mesajı veriyor.
    2. Yazılar ve grafikler "karışmış".
    3. Simülasyonun davranışı anlamlı değil.
    4. Grafikte tüm çizgiyi göremiyorum.

Projeye Genel Bakış

a. Karmaşık sistemlerin genel özellikleri

"Sosyal sorunlara getirilen sezgisel olarak apaçık 'çözümler', karmaşık sistemlerin özelliği tarafından kurulan çeşitli tuzaklardan birine yakalanmaya eğilimlidir."

—Jay W. Forrester, World Dynamics

Dr.Forrester'ın sözünü ettiği karmaşık sistemlerin özellikleri nelerdir?

  1. Neden ve sonuç, zaman ve yer olarak birbirine yakın değildir.
  2. Düşük kaldıraçlı politikalar nedeni ile genellikle eylemler etkisizdir. (sorun yerine semptomlar ile ilgilenmek)
  3. Yüksek kaldıraçlı politikaların doğru uygulanması zordur.
  4. Sorunun nedeni sistemin içindedir.
  5. Amaçlar, hedefler, kısır döngü içinde çöker.
  6. Kısa ve uzun dönemli amaçlar arasında çatışma olur.
  7. Yük, müdahaleyi yapana kaydırılır.

Başa dön


b. Projenin amaçları
MIT'den Kıdemli Profesör Jay W.Forrester ve Creative Learining Exchange ortaklığında yürütülen projenin amacı, karmaşık sistemlerin özelliklerini anlatan, 5 yaş ve üzerine yönelik, çevrimiçi eğitim programı oluşturmaktır. Karmaşık sosyal sistemlerin doğasını keşfederken, eğitim programı şöyle soruları irdeleyecektir:
- böyle sistemler neden politika değişikliklerine direnç gösteririler?
- düzeltici faaliyetlere kısa ve uzun dönem tepkiler neden birbirilerine terstir
- sosyal sistemlerde istenen değişikliği için kaldıraç noktaları nasıl uygulanabilir?

Proje hedefleri, sosyal sistemleri soyut düzeyde anlamanın, geleceğin yurttaşlarının toplumlarını etkin olarak değiştimelerine yönelik hazırlıklarına yardımcı olacağı inancı üzerine belirlenmiştir.

Başa dön


c. Dersler ve simülasyonlar
Dersler ve simülasyonlar, karmaşık sistemlerin dördüncü özelliği üzerine kurulu; sorunun nedeni sistemin içindedir.

Bu ders serisi içinde, tümü salınım davranışı gösteren modeller kullanılarak, disiplinler arası beş konu işlenmiştir. Salınımlı (dalgalanan) sistemler, günlük hayatta, sistemin yapısısal bir sonucu değil de bir tür sorun olarak görülürler. Derslerin bu şekilde sıralanması, öğrencilerin, istenmeyen durumların dışarıdan, kontrol edilemeyen etkenlerden değil, sistemin yapısından kaynaklanabileceğini anlamalarına yardımcı olacaktır. Diğer bir deyişle, salınan bir sistem, bu davranışa içsel bir eğilimi olması nedeni ile salınmaktadır. Projenin bileşenlerinin görsel bir gösterimi için sonraki bölüme bakınız. Diyagramın su altında kalan
bölümlerine tıklayarak daha fazla bilgi alabilirsiniz.

Başa dön


d. Buzdağı Görseli

Buzdağını daha büyük boyutta görmek için resmin üzerine tıklayın.
Iceberg Visual

Başa dön


Simülasyonun Kullanımı
a.  Düzeyler ve hedef izleyiciler
Bu serideki simülasyonların ana başlıkları şöyle:

  1. Yay Dinamikleri
  2. Kişiler Arası İlişkiler
  3. Popülasyon Dinamikleri
    • Lojistik Büyüme
    • Av / Avcı Etkileşimleri
    • Av / Avc / Biyokütle Etkileşimleri
  4. Tükenme
  5. Ticari Malların (Meta) Ekonomisi

Serideki simülasyonlarının çoğunun üç kullanım düzeyi var – Düzey A (5 yaş ve üstü), Düzey B (9 yaş ve üstü) ve Düzey C (13 yaş ve üstü). Yaş önerilerinin mutlak değerler değildir, genel olarak, Düzey A simülasyonları daha küçük, Düzey C simülasyonları daha büyük öğrencilere yönelik hazırlanmıştır. Aynı simülasyonun çeşitli düzeylerini farklılaştırma amacı ile kullanmak da mümkündür. Daha yüksek veya düşük okuma düzeylerinde olan öğrencilerin gereksinimlerine uygun olarak, farklı simülasyonlar ders notları ile birlikte kullanılabilir.

Başa dön


b.  Simülasyonu ayarlamak

Menüler, düğmeler ve bağlantılar

  • Her simülasyonun standart menü sistemi vardır. Düzey A ve B simülasyonlarında düğme menü sistemi, Düzey C simülasyonlarında hiper bağlantı menü sistemi vardır.   

Düzey A Menüsü:

Düzey B Menüsü:

Düzey C Menü Örneği:

 

Ana Sayfa

    • Her ekranda "Ana Sayfa" düğmesi bulunmaktadır. Bu düğme ile simülasyonun giriş sayfasına gidilebilir.

Kaydırma çubukları

  • Türleri:
      • Kaydırma çubukları, simülasyon ayarlarını değiştirme yöntemlerinden biridir. Bazı
        kaydırma çubukları genel bir aralığa sahiptir, herhangi bir değer görünmez. Düzey A – Yay simülasyonundan bir örnek.  

  • Diğer simülasyonların sayısal değerlere sahip kaydırma çubukları vardır. Ders notu, öğrencinin kaydırma çubuğunu belli bir değere ayarlamasını isteyebilir. 

    • Kaydırma Çuğunu Ayarlama
      • Kaydırma Çubuğunun değeri, çubuk üzerindeki küçük dörtgenin, azaltma veya
        artırma amacı ile, sola veya sağa hareket ettirilmesi ile değişir.
      • Sayısal değeri olan kaydırma çubuklarına veri girişi, ortadaki değere tıklayıp herhangi bir sayı yazarak da yapılabilir. 
      • Kaydırma çubuklarına girilecek değer minimum ve maksimum değerler dikkate alınarak yapılmalıdır. Örneğin, aralık 0 - 2000 ise, kullanıcı 2000'den büyük bir değer giremeyecektir. 
      • Kaydırma çubuklarında değer artışı, değişkene bağlı olarak, kademelidir. Örneğin, aralık 0 – 2000 ise, artma veya azalma miktarları 100 katları biçiminde olur. 

Kontrol düğmeleri

    • Genel
      • Düzey C simülasyonlarının çoğunda, kontrol panel ekranında en az bir adet kontrol
        düğmesi bulunur. Bunlar da kaydırma çubuklarına benzer biçimde, minimum ve maksimum değerler arasında ayarlanır. 
    • Kontrol düğmesini ayarlama
      • Üzerindeki siyah noktanın istenen değere getirilmesi ile kontrol düğmesi ayarlanır.

Düğmeler

    • Düğmeler, simülasyon boyunca, sayfalar arasında dolaşmak, yeni simülasyonu çalıştırmak, simülasyon grafiklerini sıfırlamak gibi çeşitli amaçlar için kullanılırlar. Simülasyonun düzeyine göre, dörtgen resimler veya web sayfası bağlantılarına benzer biçinde olabilirler.

Grafikler

    • Genel
      • Grafikler, simülasyon sonuçlarını, zamanboyuca- davranış grafiği olarak gösterirler. Grafikler, sonraki bölümde de görsel araçlar olarak açıklanmıştır.
      • Düzey B ve C (Düzey A için değil) ders notlarında, öğrencilerin çizgi grafiklerin nasıl yaratılacağını, başlık, etiket, simge tanımlanacağını bildikleri varsayılmıştır.
    • Seçenekler
      • Bazı grafiklerin birden çok sayfası olabilir. Diğer sayfaları görmek için grafiğin sol altındaki sekmeye tıklayın. Tüm grafik sayfalarını tıkladıktan sonra ilk sayfaya geri döneceksiniz.
      • Grafik çizgisi üzerindeki herhangi bir noktanın değerini görmek için fareyi görmek istediğiniz noktaya getirip tıklayın ve basılı tutun. Tıkladığınız zamanı ve değerleri gösteren bir kutu ortaya çıkacaktır.

Başa dön


Dersin Kullanımı
a.  Yazdırma
Tersi belirtilmedikçe, ders notları çift taraflı yazdırmaya uygundur. Bazı notlar, öğrenci deneyimine göre isteğe bağlıdır. Örneğin, bir ders, belirli bir kitabın okunmasına dayalı isteğe bağlı ders notu içermektedir.

b. Rehberlik düzeyi
Dersler, özellikle Düzey C için olanlar,öğrencilerin simülasyonlar arasında dolaşırken olabildiğince bağımsız çalışmalarına yönelik tasarlanmıştır. Diğer düzeylerde, özellikle Düzey A'da, öğrencilerin simülasyon ayarlarını yapma ve çalıştırma konusunda rehberliğe gereksinimi olabilir. Öğrencilerin yaşına, okuma düzeylerine ve kendi kendini yönetebilme becerisine göre fazladan yönlendirme içeren bazı notlar
verilmeyebilir. Öğrencilerin kinestetik biçimde simülasyonu keşfedecekleri bir ortam yaratmak da bir seçenektir. Bu durumda, öğrencinin simülasyonlardaki kavramları anladığını gösterebileceği yöntemlerin geliştirilmesine önem verilmelidir.

c.  Öngörülerde bulunmak
Ders notlarındaki öğelerden biri, öğrencilerin simülasyodan önce öngörüde bulunmaları ve bu öngörüleri gerçekleşen grafik sonuçları ile karşılaştırmalarıdır. Bu görevler, çeşitli eğitim programı standartlarına ile doğrudan uyumlu olmaları yanında, öğrencilerin belirli sonuçların nedeni ile ilgili derin düşünme yeteneğini geliştirmede anahtardırlar.

d.   Bilginin değerlendirilmesi
Bazı ders notlarında örnek öğrenci yanıtları verilmiş olsa da resmi bir yanıt anahtarı yoktur. Soruların çoğu birden çok "doğru" yanıta izin verecek biçimde hazırlanmıştır. Bazı sorular, kanıtla birlikte bir görüş veya yorum arar. Bu gibi sorulara, doğaları gereği, yanıt anahtarı oluşturmak mümkün değildir.

Başa dön


Görsel Araçlar Hakkında
a.  Zaman-boyunca-davranış grafikleri
Ölçülen değişken her zaman grafiğin yeksenindedir (dikey eksen). Zaman xekseninde (yatay eksen) gösterilir.İçeriğe bağlı olarak zaman aralığı kısa (saniyeler) veya uzun (yıllar) olabilir. Diğer eğilimler de olasıdır ancak serideki modellerin çoğu salınım (dalgalanma) davranışı üretir. Tipik davranış örüntüleri ile ilgili daha fazla bilgi için simülasyonların temel dokümanlarına bakın.

Başa dön



b.  Nedensel döngüler
Nedensel döngü (veya geri besleme) diyagramı, sistemin yapısını gösteren bir başka görsel araçtır. Geri besleme döngüsü sistemin nasıl çalıştığının öyküsünü anlatır herhangi bir sistemin birbirine bağlı birden çok döngüsü olabilir. Öğeler arasındaki oklar neden-sonuç ilişkisini gösterir: ilk öğenin artması, diğerinin artmasına veya azalmasına neden olur. İlişkiye bağlı olarak farklı simgeler kullanılır. Farklı simgelerin anlamlarını açıklayan aşağıdaki döngüye bakın.


Başa dön


c.  Stok/akış haritaları


Stok/akış haritaları sistemin yapısını gösterirler. Haritanın parçaları, temeldeki matematiksel varsayımlarla birlikte, parçalar arasındaki karşılıklı bağımlılığın doğasını tanımlar. Bu yapı, sistemin (bu bir yay veya oyun parkındaki ilişkiler olabilir) gerçekte nasıl çalıştığı varsayımına dayanmaktadır.

En basit hali ile, stok biriken bir miktarı, akış (veya akışlar) stoğun artma veya azalma hızını gösterirler. Diğer öğeler, stoğu artıran veya azaltan akışlardan birini veya daha fazlasını etkilerler.

Başa dön


d.  Temel dokümanlar

Her simülasyonunun bir temel dokümanı vardır. Bu dokümanlar, öğretmene modelin yapısı, sınırları dahil davranışları, tartışma konuları hakkında daha kapsamlı bilgi verir.

Başa dön


Sorun çözme
a.  "Simülasyon zaman aşımı mesajı veriyor."
Simülasyonları çevrim içi çalıştırırken bazen "zaman aşımı" mesajı ile karşılaşabilirsiniz. Bu mesajın çeşitli nedenleri olabilir ancak en sık karşılaşılan durum, simülasyon ekranına uzun süre tıklanmamış olmasıdır. Böyle bir şey olursa, sayfayı yeniden yükleyin ve bulunduğunuz ekrana geri dönün.

Başa dön


b.  "Yazılar ve grafikler 'karışmış'."
Zaman zaman geliştirme ekibi, simülasyonları daha gelişmiş simülasyonlarla günceller. Eğer bilgisayarınnızın belleğinde eski sürüm kayıtlı ise bu, simülasyonun hatalı bilgi göstermesine neden olabilir. Bu sorunu çözmek için tarayıcınızın önbelleğini temizlemelisiniz. Tarayıcıların (ör. Internet Explorer, Firefox, Safari), bu işi yapmak için farklı yöntemleri vardır, tarayıcınızın yardım dokümanlarına başvurun.

Başa dön


c.  "Simülasyonun davranışı anlamlı değil."
Bu serideki simülasyon modellerinin her birinin sınırları vardır ve bu sınırlar için kullanıldıklarında geçerlidirler. Model parametrelerini aşan değerler ayarlanırsa, kullanıcı grafikte anlamlı olmayan davranışlar görebilir.

Örneğin, hayvan popülasyon simülasyonu, ders notlarındaki hayvanlar için popülasyon eğilimlerini gösterir. Eğer kullanıcı çok uzun yaşam süresine ve yüksek doğurganlığa sahip bir hayvanın verilerini girerse, üstel büyüme örüntüsü oluşacaktır. Gerçekte, bir başka şey popülasyonun büyümesini sınırlayacaktır ancak simülasyondaki parametreler bu aşırı senaryo ile başa çıkamayacaktır.

Her modelin sınırları ile ilgili daha fazla bilgi için simülasyonların temel dokümanlarına bakın.

Başa dön


d.  "Grafikte tüm çizgiyi göremiyorum."
Bazı durumlarda, belirli bir grafiğin ölçeği dışına çıkacak davranışa neden olan ayar değerleri girebilirsiniz. Böyle bir durum için, pek çok simülasyonda kullanıcının grafiğin tümünü görmesini sağlayacak bir düğme vardır. Bu tür grafiklerde herhangi bir ölçeğin olmadığına, her çalıştırmada yeni bir ölçeğin (y-ekseninde) yaratıldığına dikkat edin. 

Başa dön

Home | Contact

The Creative Learning Exchange, 27 Central St., Acton, MA, 01720, (978) 635-9797. Comments/Questions? webmaster@clexchange.org